Hoạt động mua bán doanh nghiệp là một trong những giao dịch pháp lý – thương mại phức tạp, thường được sử dụng trong chiến lược mở rộng quy mô, tái cấu trúc, đầu tư chiến lược hoặc thâm nhập thị trường mới. Giao dịch này không chỉ đơn thuần là việc trao đổi tài sản mà còn bao hàm quyền và nghĩa vụ pháp lý của cả bên bán và bên mua, đòi hỏi phải tuân thủ đúng quy định pháp luật Việt Nam về doanh nghiệp, đầu tư, cạnh tranh và thuế.

Khái niệm và cơ sở pháp lý

Mua bán doanh nghiệp là quá trình trong đó bên bán chuyển giao quyền sở hữu hoặc quyền kiểm soát doanh nghiệp cho bên mua. Theo quy định pháp luật Việt Nam hiện hành:

Việc “mua bán doanh nghiệp” chỉ được áp dụng trực tiếp đối với doanh nghiệp tư nhân. Các loại hình doanh nghiệp khác (Công ty TNHH, Công ty cổ phần) thì thực hiện thông qua chuyển nhượng vốn góp hoặc cổ phần để thay đổi chủ sở hữu / cổ đông. 

Việc mua lại doanh nghiệp (M&A) là hành vi mua toàn bộ hoặc một phần vốn góp, cổ phần, tài sản của doanh nghiệp khác để kiểm soát doanh nghiệp bị mua lại hoặc một phần hoạt động của doanh nghiệp đó, theo Luật Cạnh tranh 2018Cơ sở pháp lý chính liên quan đến giao dịch này gồm:

Bộ luật Dân sự 2015;

Luật Doanh nghiệp 2020;

Luật Cạnh tranh 2018;

Các văn bản hướng dẫn đăng ký doanh nghiệp;

Các văn bản pháp luật khác như Luật Đầu tư, Luật Thuế, Luật Lao động, tùy từng trường hợp cụ thể.

Hình thức mua bán doanh nghiệp

Căn cứ pháp luật và thực tiễn, việc mua bán doanh nghiệp có thể được thực hiện dưới các hình thức sau:

Mua bán doanh nghiệp tư nhân

Chủ doanh nghiệp tư nhân chuyển giao toàn bộ quyền sở hữu doanh nghiệp cho người khác.

Bên mua phải đăng ký thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân tại cơ quan đăng ký kinh doanh ngay sau khi ký hợp đồng. 

Chuyển nhượng vốn góp tại Công ty TNHH

Đối với công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên và hai thành viên trở lên, mua bán được thực hiện bằng việc chuyển nhượng phần vốn góp giữa các thành viên/cổ đông.

Thành viên dự kiến chuyển nhượng phần vốn góp phải ưu tiên chào bán phần vốn đó cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ phần vốn góp tương ứng của họ trong công ty và với cùng điều kiện chuyển nhượng.

Việc chuyển nhượng phần vốn góp cho người không phải là thành viên công ty chỉ được thực hiện trong trường hợp các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết phần vốn được chào bán trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày chào bán.

Trường hợp thay đổi thành viên do chuyển nhượng phần vốn góp, công ty có trách nhiệm thông báo bằng văn bản đến Phòng Đăng ký kinh doanh nơi doanh nghiệp đăng ký trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày quyết định thay đổi.

Bên chuyển nhượng có nghĩa vụ kê khai và nộp thuế thu nhập từ hoạt động chuyển nhượng vốn theo quy định của pháp luật thuế hiện hành.

Chuyển nhượng cổ phần tại Công ty cổ phần

Việc mua bán doanh nghiệp cổ phần được thực hiện thông qua chuyển nhượng cổ phần giữa cổ đông hiện hữu và cổ đông mới.

Sau chuyển nhượng, doanh nghiệp có trách nhiệm đăng ký thay đổi danh sách cổ đông và cập nhật vào đăng ký doanh nghiệp. 

Các bên liên quan tiến hành ký kết và thực hiện hợp đồng chuyển nhượng cổ phần theo nội dung đã thỏa thuận.

Lập biên bản xác nhận việc hoàn tất thủ tục chuyển nhượng cổ phần giữa các bên.

Tổ chức họp Đại hội đồng cổ đông để xem xét và thông qua nội dung chuyển nhượng cổ phần theo thẩm quyền.

Cập nhật, chỉnh sửa và bổ sung thông tin về cổ đông trong Sổ đăng ký cổ đông của công ty.

Thực hiện thủ tục đăng ký thay đổi cổ đông theo quy định của pháp luật doanh nghiệp.

Kê khai và nộp thuế thu nhập cá nhân phát sinh từ hoạt động chuyển nhượng cổ phần theo quy định pháp luật thuế.